Có những người mình tìm kiếm suốt nhiều năm, không chỉ vì lòng ngưỡng mộ tài năng của họ, mà còn vì một lời nhờ cậy của người thân đã khuất. Họa sĩ Kha Thùy Châu là người mà Trần Quốc Bảo đã đi tìm bao năm qua.
Muốn kể vì sao tôi dành những dòng này cho ông, tôi phải nhắc đến họa sĩ Hải Vân — người anh mà tôi thương quý như ruột thịt, cùng một gia đình đã để lại trong tôi biết bao nhiêu ân tình.
Mùa xuân Bính Tý năm 1996, trong một chuyến về Việt Nam trao quà, Trần Quốc Bảo đến thăm anh Hải Vân. Khi ấy, vợ và hai con anh đã sang Mỹ, còn anh phải ở lại điều trị bệnh phổi, chờ ngày đoàn tụ. Từ cuộc gặp gỡ ấy, chúng tôi kết nghĩa anh em. Đến tháng 6 năm đó, anh sang được Hoa Kỳ. Tình huynh đệ tiếp tục theo chúng tôi qua những năm tháng nơi xứ người, cho đến ngày anh từ trần, 5 tháng 2 năm 2008, những ngày giáp Tết Mậu Tý.
Những ngày cuối đời, anh Hải Vân thường nhắc đến hai người bạn nghề: Kha Thùy Châu và Lê Đằng. Ba người từng chung sức lập nhóm CVĐ — Châu, Vân, Đằng — để cùng thực hiện những công việc mỹ thuật giữa thời sinh hoạt văn nghệ Sài Gòn rộn ràng. Qua lời anh kể, tôi nghĩ đến tình huynh đệ kết nghĩa vườn đào trong Tam Quốc: những người có tài, có lòng với nhau, cùng chia sẻ công việc và những vui buồn của nghề.
Mỗi lần biết tôi sắp về Sài Gòn, anh lại nhờ tìm tin Kha Thùy Châu.
Tôi nhớ lời anh. Nhưng tôi không ở trong giới họa sĩ, những mối quen biết có hạn, nên qua nhiều lần hỏi thăm vẫn chưa tìm được một đầu mối chính xác. Nghe đến tên ông, nhiều người nhận ra ngay nét vẽ trên bìa nhạc ngày trước; nhưng hỏi ông đang ở đâu, làm sao liên lạc, thì câu chuyện lại dừng ở đó.
Rồi anh Hải Vân đi xa. Lời nhờ của anh vẫn còn trong trí nhớ tôi. Trước khi mất, anh trao lại cho tôi nhiều kỷ vật quý, trong đó có một kỷ niệm chương do Tổng thống Nguyễn Văn Thiệu trao tặng năm 1973, ghi nhận những đóng góp của anh. Tôi gìn giữ những món ấy với lòng thương kính dành cho một người anh tài hoa, đã sống hết mình với công việc mà tuổi già lại chịu nhiều đau yếu.
Gia đình anh cũng lần lượt trải qua những chia lìa. Chị Thanh Mai, người bạn đời của anh, mất ngày 26 tháng 9 năm 2022. Đến ngày 21 tháng 3 năm 2026, người con trai Dũng Huỳnh cũng qua đời. Tôi còn nhớ, trước ngày Dũng mất, em gọi tôi xuống nhà, bảo tôi đến nhận những hình ảnh của bố Hải Vân còn để lại cho Dũng và Bi. Không biết em có linh cảm gì không. Chỉ biết rằng tôi đã đến, đã nhận những tấm hình, mang theo thêm một phần ký ức của gia đình. Tôi đâu ngờ hôm ấy là lần cuối cùng được gặp hai em.
Bởi vậy, khi người em Phúc Ben báo tin đã tìm ra họa sĩ Kha Thùy Châu, tôi xúc động vô cùng. Bao nhiêu năm hỏi thăm, bao nhiêu lần nhớ lời anh Hải Vân, đến hôm nay mới có được tin tức rõ ràng. Tôi nhờ Phuc Ben ghé thăm ông ngay.
Tôi và Phương Hồng Quế trích 300 Mỹ kim từ Quỹ Vòng Tay Nghệ Sĩ, gửi Phúc Ben mang đến như một chút quà thăm hỏi. Chúng tôi cũng rất mong được mời ông tham dự buổi tiệc trao quà cuối năm nay, bên cạnh những ca sĩ, diễn viên, vũ công, tuyển thủ bóng đá và các gương mặt từng góp phần làm nên sinh hoạt văn hóa, nghệ thuật Sài Gòn trước năm 1975.
Trong những cuộc gặp gỡ ấy, tôi vẫn mong có thêm sự hiện diện của các họa sĩ. Những bàn tay đã vẽ bìa nhạc, trình bày bìa đĩa, dựng phông màn, trang trí sân khấu cũng xứng đáng được nhắc nhớ, được đón nhận tình thân như bao người nghệ sĩ khác.
Ngày 10 tháng 10 năm 2026, Phúc Ben đến tận nhà thăm và trao quà cho Kha Thùy Châu. Tin tức cùng những hình ảnh em gửi về cho chúng tôi niềm vui được thấy ông bên phu nhân, biết ông vẫn còn đây để nhận lời thăm hỏi.
Tôi và Phương Hồng Quế đều thương quý anh Hải Vân. Bởi vậy, niềm vui lần này còn có cả phần dành cho người anh đã khuất. Điều anh từng mong mỏi, sau bao năm, cuối cùng cũng có người tiếp nối.
“Anh Hải Vân ơi, em đã tìm được tin anh Châu rồi…”
Đối với nhiều người yêu nhạc trước năm 1975, Kha Thùy Châu là một cái tên đã quen từ tuổi học trò, dù chưa từng có dịp gặp mặt. Tên ông nằm trên những tờ nhạc mua về sau khi nghe một ca khúc mới qua đài phát thanh, trong phòng trà, hay qua giọng hát người ca sĩ mình yêu thích. Có khi người mua chưa thuộc hết lời ca, nhưng đã nhớ hình bìa: một dáng người, một khuôn mặt, một khoảng trời được gợi lên bằng những nét vẽ và hàng chữ thật đẹp.
Những tờ nhạc ấy theo người ta về nhà, mở ra trên giá đàn, nằm trong cặp sách, được chuyền tay giữa bạn bè. Qua năm tháng, cả phần âm nhạc lẫn hình bìa cùng trở thành kỷ niệm. Kha Thùy Châu đã góp phần vào đời sống ấy bằng một sức làm việc đáng quý.
Theo những tư liệu đã được giới thiệu về ông, họa sĩ tên thật là Nguyễn Tấn Thành, sinh ngày 17 tháng 1 năm 1932 tại Rạch Giá. Tuổi nhỏ của ông trải qua nhiều biến động, việc học bị gián đoạn. Có thời gian ông học cùng lớp với Nguyễn Quang Sáng; về sau theo học trường Thoại Ngọc Hầu ở Long Xuyên, nơi nhà văn Nguyễn Hiến Lê từng dạy Việt văn.
Một chi tiết khiến tôi chú ý là gia đình đã phải khai lùi tuổi để ông có thể tiếp tục đi học. Đằng sau chuyện giấy tờ ấy là lòng ham học của một người trẻ từng bị hoàn cảnh đẩy xa trường lớp, nhưng vẫn tìm cách trở lại.
Rồi ông bước vào điện ảnh, học về máy quay, hoạt hình và các kỹ thuật làm phim. Cuối thập niên 1950, ông đã tham gia công việc mỹ thuật, hóa trang cho Đứa con của biển cả. Từ năm 1961, ông làm việc tại Trung tâm Quốc gia Điện ảnh trên đường Thi Sách. Cũng từ đó, tài năng của ông hiện diện ở nhiều nơi trong sinh hoạt nghệ thuật Sài Gòn: tựa phim, poster quảng cáo, ảnh ca sĩ, bìa đĩa, bìa sách và những tờ nhạc rời.
Ông cộng tác với Hoàn Kiếm phim; tham gia thực hiện tựa phim, quảng cáo cho những tác phẩm như Chiếc bóng bên đường, Nhà tôi, Lệ đá… Ông chụp ảnh nghệ sĩ tân nhạc, cải lương để làm bìa đĩa, trình bày sách cho Khai Trí, tham gia công việc báo chí điện ảnh, giảng dạy và thiết kế mỹ thuật cho chương trình truyền hình.
Một người làm được chừng ấy công việc hẳn phải có kiến thức nghề nghiệp rộng, đôi tay thành thạo và khả năng thích ứng với nhiều yêu cầu khác nhau. Nhưng điều khiến công chúng nhớ ông lâu nhất vẫn là những bìa nhạc.
Trong khi Duy Liêm được nhận ra qua những hình khối, đường nét mang dấu ấn lập thể, Kha Thùy Châu để lại một vẻ mềm mại, lãng mạn riêng. Những nét vẽ của ông gần gũi với tâm tình ca khúc, với nỗi buồn, niềm mơ mộng và tình yêu của người nghe nhạc thời ấy. Tôi nghĩ có nhiều người đã giữ hình bìa của ông trong trí nhớ lâu hơn cả tên người vẽ.
Trong thế giới mỹ thuật ứng dụng ấy, tình bạn giữa Kha Thùy Châu, Hải Vân và Lê Đằng cũng là một câu chuyện đáng gìn giữ.
Hải Vân có thời kỳ nhận quá nhiều công việc, từ bìa băng nhạc đến trang trí rạp hát, sân khấu. Anh mời hai người bạn cùng cộng tác, hình thành nhóm CVĐ để chia sẻ công việc, giữ chữ tín với những người đã tìm đến mình.
Tôi từng viết về anh Hải Vân, về những bìa nhạc anh tự chụp hình, tự vẽ chữ, về công việc với nhạc sĩ Ngọc Chánh và những rạp hát như Đại Nam, Rex. Trong tay tôi còn lưu giữ hơn một trăm tờ nhạc có dấu ấn của anh.
Càng nhìn lại những ấn phẩm ấy, tôi càng nhớ phía sau một chương trình ca nhạc, một cuốn băng, một tờ nhạc từng được yêu thích là công sức của bao nhiêu người. Có người đứng trước ánh đèn. Có người miệt mài bên bàn vẽ, sửa một nét chữ, phối lại một màu, làm sao cho hình ảnh đủ đẹp để đến với công chúng.
Tên nhóm CVĐ nhắc tôi nhớ đến những người bạn đã cùng nhau làm nghề như vậy.
Riêng với Kha Thùy Châu, còn một câu chuyện tôi đặc biệt yêu thích: ông chụp ảnh Trịnh Công Sơn thuở trẻ. Theo bài tư liệu Trịnh Công Sơn tuổi 23 ở Sài Gòn trong Saigon chuyện đời của phố của Phạm Công Luận, cuộc quen biết bắt đầu qua ca sĩ Duy Khánh, người nhờ Kha Thùy Châu vẽ bìa một ca khúc của chàng nhạc sĩ trẻ. Duy Khánh giới thiệu Sơn là một thầy giáo sáng tác nhạc hay. Sau đó, trong một ngày rảnh, Kha Thùy Châu đến thăm người bạn mới trên căn gác nhỏ ở số 33 đường Bùi Chu. Khung cảnh được kể lại thật đơn sơ: giường gối, cây đàn, vài bộ quần áo. Người nhạc sĩ gầy, trán cao, dáng nghiêm trang; nhưng khi ôm đàn lên thì vẻ nghệ sĩ hiện ra rõ rệt.
Kha Thùy Châu nhớ đến chiếc máy ảnh Yashica mới mua, đề nghị chụp vài tấm lưu niệm, cũng để thử máy. Không có đèn flash, ông tận dụng ánh sáng cửa sổ. Rồi khi Sơn ngồi ra ngoài chơi đàn, ông leo sang mái nhà bên cạnh, đứng cheo leo để tìm góc chụp.
Một lần thăm bạn đã để lại những bức ảnh mà hơn nửa thế kỷ sau, người yêu nhạc được nhìn lại với bao xúc động. Tôi yêu câu chuyện ấy vì sự tự nhiên của nó. Lúc bấm máy, người chụp chưa thể biết những hình ảnh này rồi sẽ được bao nhiêu người trân trọng. Người ôm đàn cũng chưa đi hết hành trình âm nhạc của mình. Trong khuôn cửa ấy chỉ có tuổi trẻ, cây đàn, một tình bạn mới và sự say mê của người cầm máy.
Những bức ảnh nằm yên trong ngăn kéo suốt 52 năm, theo lời kể trong bài. Khi được tìm lại, chúng mang theo cả một không gian sống đã xa: mái ngói, vách ván, căn gác nhỏ và dáng người nhạc sĩ giữa những ngày còn nhiều chật vật.
Qua câu chuyện đó, ta hiểu thêm đôi mắt nghệ thuật của Kha Thùy Châu. Ông biết nhận ra một khoảnh khắc đáng giữ, rồi chịu khó tìm đến vị trí có thể giữ nó bằng hình ảnh.
Nhà thơ Ngô Nguyên Nghiễm, trong bài viết năm 2013, còn giới thiệu một Kha Thùy Châu của thi ca và những buổi trà đàm văn nghệ.
Qua những lần gặp gỡ, tác giả nhớ ông là người khiêm nhường, thanh lịch, nhu hòa, hiểu biết rộng. Giữa bạn bè, ông không đem hết tài năng của mình ra kể. Người ta quen nét vẽ bìa nhạc của ông đến mức đôi khi quên rằng ông còn làm điện ảnh, nhiếp ảnh và làm thơ.
Bài thơ Kỷ niệm của ông có những câu:
“Gối đầu mơ kỷ niệm
Ôn chuyện cũ năm xưa
Tháng ngày qua mau quá
Nào đâu nghĩ đâu ngờ…”
Đọc những câu ấy trong lúc tìm lại tin tức của ông, tôi thấy gần gũi vô cùng. Chuyện cũ, bạn xưa, những cuộc gặp gỡ tưởng còn nhiều dịp, rồi bỗng trở thành điều không thể tìm lại — đó cũng là những gì tôi đã trải qua với gia đình anh Hải Vân.
Sau năm 1975, Kha Thùy Châu tiếp tục làm điện ảnh, hoạt hình, kỹ xảo và truyền nghề cho những người trẻ. Tôi xin nhắc gọn chặng đường ấy để thấy rằng sức sáng tạo và lòng yêu nghề đã theo ông qua nhiều thời kỳ của cuộc sống.
Còn trong những dòng này, Trần Quốc Bảo muốn được trở về lâu hơn với người họa sĩ của những bìa nhạc, người cầm máy ghé thăm một nhạc sĩ trẻ, người bạn từng chung sức với Hải Vân và Lê Đằng giữa Sài Gòn một thuở.
Và tôi muốn dành nơi đây một lời cảm ơn thật chân thành đến Phúc Ben, người đã đi tìm và tìm được anh Kha Thùy Châu, rồi gửi về bức ảnh chụp anh ngày 10 tháng 10 năm 2026. Nhờ Phúc Ben, một lời hẹn cũ tưởng đã chìm giữa bao năm tháng lại có dịp được nhắc đến, và chúng tôi được nhìn thấy người họa sĩ mình vẫn thương nhớ. Có những cuộc tìm kiếm đem về nhiều hơn một tin tức, một tấm hình. Với tôi, đó là niềm vui biết anh vẫn còn đây, để những lời thăm hỏi, những tình cảm bạn bè còn kịp gửi đến nhau. Cảm ơn Phúc Ben đã giúp nối lại một mối dây thân tình.
Hôm nay, tìm được tin ông, Trần Quốc Bảo chỉ mong có dịp đến thăm, ngồi bên ông, nghe ông kể chuyện và nói được lời thương quý.
Món quà 300 Mỹ kim của Quỹ Vòng Tay Nghệ Sĩ là chút lòng thăm hỏi. Điều tôi và Phương Hồng Quế mong hơn cả là ông cảm nhận được rằng vẫn có những người nhớ đến tên ông, trân trọng những gì ông đã làm, và vui mừng khi biết ông vẫn còn bên gia đình.
Mong cuối năm nay, sức khỏe cho phép, ông có thể đến chung vui với chúng tôi. Biết đâu trong cuộc gặp ấy, những tên bạn cũ lại được nhắc lên, những câu chuyện nghề còn được kể tiếp, và tình thân lại có thêm một dịp sum vầy.
Riêng Trần Quốc Bảo, khi được ngồi trước ông, chắc sẽ có nhiều điều muốn hỏi. Nhưng có lẽ lời đầu tiên vẫn phải dành cho người anh năm xưa:
“Anh Châu ơi, em là Bảo, người em của anh Hải Vân…”
Trần Quốc Bảo
Tháng 10 năm 2026
Tư liệu tham khảo:
bài viết của Vũ Liên trên Thế Giới Điện Ảnh; “Đôi nét về họa sĩ Kha Thùy Châu và hình vẽ quen thuộc trên hàng ngàn bìa tờ nhạc trước 1975”;
bài của nhà thơ Ngô Nguyên Nghiễm; “Trịnh Công Sơn tuổi 23 ở Sài Gòn” trong Saigon Chuyện Đời Của Phố của Phạm Công Luận;
cùng bài viết cũ và những kỷ niệm riêng của tác giả về họa sĩ Hải Vân
Khám phá thêm từ Thanh Thúy
Đăng ký để nhận các bài đăng mới nhất được gửi đến email của bạn.