Viết về nhạc sĩ Phó Quốc Lân (Thanh Trang)

Trong Tân Nhạc VN có những cặp anh em cùng sáng tác và cùng có “tay nghề” ngang ngửa với nhau! Người nghe những bài hát thời xưa nếu như thích “Anh đến thăm em một chiều mưa”, “Tiếng chuông chiều Thu”, “Tạ từ” của Tô Vũ bao nhiêu thì cũng thích nghe “Cô láng giềng”, “Chiều quê” (“Quê nhà tôi chiều khi nắng êm đềm…” ) của Hoàng Quý bấy nhiêu.

Hay ít ra đối với riêng cá nhân người viết ở đây thì là như vậy! Trường hợp của Phạm Duy Nhượng và Phạm Duy (Cẩn ) thì có khác một chút ở chỗ là nếu như “Tà áo Văn Quân” hay “Chiều đô thị” của Phạm Duy Nhượng có cái bay bướm sắc xảo chả thua gì nét nhạc của ông em thì sau đấy ông anh lo chuyện khác trong khi ông em tiếp tục sự nghiệp âm nhạc phong phú và đa dạng của mình! Ðọc “Hồi Ký” của Phạm Duy, thấy có đoạn ghi rằng thuở đôi bên còn trẻ người, độc thân, thì cả hai anh em cùng để mắt đến một giai nhân, thế nhưng ông anh thời đó là giáo chức, có công việc ổn định, trong khi ông em thì vẫn công danh sự nghiệp chưa có ra đâu vào với đâu, cho nên rốt cuộc thì người đẹp lấy ông anh làm chồng cho chắc ăn! Tạm phỏng đoán là một khi lấy được người trong mộng như thế thì hơi đâu lại còn phải loay hoay với những bài hát về những chuyện tình trong ảo mộng nào khác?

Theo như chỗ người viết ở đây nhận định thì nếu người nghe nhạc chưa nghe nhiều hoặc không nhớ nhiều về những ca khúc một thời được phổ biến qua các đài phát thanh ở Sàigòn vào cuối thập niên 50 cho đến gần cuối thập niên 60 của hai ông PQ Thăng và PQ Lân thì nếu như đưa những tác phẩm tiêu biểu của hai ông này vào cùng một chương trình nhạc hay một cái CD mà không nói rõ ai là tác giả thì người nghe rất dễ ngộ nhận rằng những bài đó đều của cùng một tác giả! Người viết ở đây đã cẩn thận viết rằng “rất dễ ngộ nhận” chứ không hề dại dột đi viết là “nghe như thề”, bởi chả có hai tác giả nào trên cõi đời này, cho dù là cha con hay anh chị em ruột thịt với nhau lại chịu để cho người khác nghĩ rằng tác phẩm của mình không có những “nét riêng”!

Vả lại viết lách về nhạc mà chỉ sử dụng đến chữ nghĩa không thôi, không có tí âm thanh nào để “minh họa” thì kể cũng rất phiền! Những đề tài như thế này lẽ ra phải làm trong một chương trình phát thanh hoặc chương trình truyền hình thì mới là hợp cách!

Nhạc sĩ PQ Thăng sinh năm 1928 (Mậu Thìn) thì NS PQ Lân sinh năm 1933 (Quý Dậu).

Cả hai cùng đều sinh trưởng và lớn lên ở Hà Nội, tuy đến khi ông anh tham gia kháng chiến năm 18 tuổi (lúc cậu em mới mười ba) và cuộc đời dẫn dắt vòng vo đi khắp cả vùng Việt Bắc cho đến năm 1952, năm ông rời bỏ KC rồi về sinh sống ở Hải Phòng, thì cậu em có cuộc đời tương đối yên ổn hơn! Chuyện trò với ông PQ Lân trong tháng 03-2009 vừa rồi thì tôi có nói: “Anh sinh năm ‘Quý Dậu’ như thế là ‘lộn mép’ vì ‘Quý’ chỉ ứng vào đàn bà con gái, tuy nhiên có khi cũng nhờ cái ‘Quý-tuy-lộn-mép’ đó mà cuộc đời anh đỡ vất vả hơn anh Thăng cũng không chừng”! Ông ấy nói: “Sao lại không vất vả? Cái thời chúng tôi (tức là cùng với ông Thăng) ở Hải Phòng thì…” Thôi! Chuyện đó ở đoạn dưới đây sẽ nhắc đến sau!

Sơ lược về duyên nợ của NS PQ Lân với âm nhạc

– Thuở nhỏ, học đàn “Banjo” với “anh Thăng”!

– 1945: Theo học đàn “Banjo”, “Mandoline” và ký âm pháp ở lớp nhạc “Minh Tâm” ở Hà Nội.

(Thời đó mà thanh thiếu niên biết đàn “Banjo” hay “Mandoline” thì đã là “ngon lành” lắm rồi!)

– Thời kỳ “Kháng Chiến” vào năm 46: Tản cư về Giao Thủy thuộc Tỉnh Nam Ðịnh Có thời gian mà khi có họp hành, “mít tinh” gì đấy thì anh trai PQ Thăng đàn “Ghi-ta” trong khi cậu Lân-em đàn “Banjo”.

– 1950: “Về Thành”, về Hải Phòng, tạm biệt với vùng “Kháng Chiến”.

– 1952: Tham gia ban văn nghệ “Hoa Niên” (có cả Văn Quang trong đám) và ban “Lửa Hồng” (ca nhạc); Anh trai PQ Thăng lúc này cũng đã về Hải Phòng (gia đình gồm tất cả tám anh chị em, năm gái, ba trai, tuy nay -2009- chỉ còn một bà và ba ông). Và đây là thời gian hai anh em thường xuyên có dịp lui tới với Ðoàn Chuẩn!

Trở lại câu chuyện tôi ghi phớt qua ở trên, ấy là lúc ông PQ Lân kể về thời gian đó:

“Dạo đó thì anh em chúng tôi đều nghèo, trong khi Ðoàn Chuẩn lại thuộc hàng công tử con nhà đại thương gia ở Hải Phòng! Ði đâu thì ông ấy cũng lái chiếc xe Mỹ hiệu ‘Buick’ mà toàn đất Bắc chỉ có một người thứ hai có nó là Thủ Hiến Nguyễn Hữu Trí! Mình là dân nhà nghèo mà lại giao du với một anh cực giàu như thế thì chúng tôi cũng ngại lắm, có đều là Ðoàn Chuẩn thì ông ấy vừa có tài vừa rất hiền lành, khiêm tốn và dễ thương chứ không thuộc loại ồn ào, phô trương. Mà ông ấy hút thuốc lá thì cũng kinh khủng; đã thế lại toàn hút thuốc loại đắt tiền cỡ ‘Ba Số Năm’ trong cái hộp tròn, là món mà chỉ có đám nhà giàu mới dám chơi! Cùng nhau đi ăn đi uống ở nhà hàng thì tất nhiên là ông Ðoàn Chuẩn làm ‘chủ xị’ thế nhưng cũng có cái lạ là ông ấy để cho Từ Linh thay ông ấy đứng ra trả tiền. Lần nào cũng thế! Và cũng từ mối giao hảo ấy mà cứ mỗi lần có bài hát mới nào là ông ấy lại đưa xe đến đón hai anh em chúng tôi về nhà ông ấy để nghe! Ở nhà ông ấy thì cũng có một món cực kỳ hiếm hoi của thời bấy giờ là cái máy ‘magnétophone’, ghi âm bằng băng nhựa! Chúng tôi được nghe đầy đủ hết các bài từ ‘Thu quyến rũ’ trở đi! Chỉ đến bài ‘Dang dở’ thì chúng tôi không được nghe vì lúc ấy đã di cư vào Nam rồi!”

Nhắc đến ông Ðoàn Chuẩn thì sau khi trở lại Hoa Kỳ để tái định cư tại đây vào giữa năm 1990 cùng với vợ con, tôi có dịp liên lạc với một nhà thơ tôi quen ở Hà Nội! Ông này là bạn của Ðoàn Chuẩn. Khi tôi hỏi thăm về thân thế cùng những việc làm của Ðoàn Chuẩn sau thời 54 thì ông bạn vong niên của tôi thư đi từ về, kể lại khá nhiều điều có liên quan đến người nhạc sĩ tài hoa này của chúng ta! Ðặc biệt là ông bạn vong niên của tôi cho tôi đọc những bài thơ của Ðoàn Chuẩn. Ðọc rồi thì tôi cứ gãi đầu gãi tai mà thự nhủ: “Quái! Ông ấy làm thơ mà ngon lành như thế này thì việc gì lại không tự mình viết lời cho những bài hát của chính mình mà lại phải cậy đến Từ Linh?”

Vậy thì trong buổi tôi chuyện trò với NS PQ Lân, tôi hỏi thẳng: “Theo như anh biết thì những bài hát của Ðoàn Chuẩn và Từ Linh, có phải đích thực là Từ Linh viết lời không, hay vì một căn nguyên riêng tư nào đấy về phía ông Ðoàn Chuẩn mà cũng lại như cái vụ Từ Linh đứng ra trả tiền thay cho ông Ðoàn Chuẩn khi đi ăn uống với nhau?” Nghe tôi hỏi như thế thì ông Lân trả lời ngập ngừng: “Theo như chính miệng ông Ðoàn Chuẩn nói với anh em chúng tôi thì…” Tới đấy thì ông ấy cắt ngang với câu: “Nhưng mà thôi; từ xưa đến giờ tất cả những bài hát của Ðoàn Chuẩn và Từ Linh người ta ghi tên các tác giả như thế nào trên các bài đã được xuất bản thì tốt hơn hết là ta cứ việc coi đấy như là chuyện chính thức về mặt đó cho tiện việc sổ sách!” Nghe ông Lân nói theo hướng đó thì tôi cũng để nguyên “sự thể” như thế, chả có hỏi han gì thêm về mặt ấy, tuy đối với tôi thì “sự thể” đã có phần khá rõ nghĩa! Tôi chỉ hỏi: “Ông Ðoàn Chuẩn, con nhà đại tư sản như thế mà năm 54 không lo lên tàu há mõm di cư vào Nam thì là thế nào?” Ðáp: “Một người cậu của Ðoàn Chuẩn, thuộc thành phần ‘chức sắc cao cấp’ trong hàng ngũ Cộng Sản khuyên cháu là không việc gì phải đi!”

Tháng Giêng năm 1955 thì NS PQ Lân di cư vào Nam. Vào đến nơi là ông cộng tác với đài phát thanh Sàigòn liền! Dạo ở Hải Phòng ông đã có chân trong ban “Lửa Hồng” cùng với anh trai mình thì vào đến miền Nam ông cũng cùng với đám anh em văn nghệ cũ lập lại cái ban này! Lúc đó thì trong ban có hai ca sĩ trẻ là Trần Ngọc (tức NS Tuấn Khanh khi đứng trên cho các ca khúc của mình) và Mai Ngân (chị của Mai Hân lúc đó còn nhỏ) v.v…

Tác phẩm

Nhạc phẩm đầu tay: “Xuân ly hương” (“Ra đi khi hoa đào nhẹ rơi”) mà người nghe nếu như có nghe cùng lượt với bài “Khúc nhạc hoài hương” của PQ Thăng vào năm 1956 thì sẽ hiểu tại sao ở phần trên tôi có ghi là rất dễ ngộ nhận rằng hai bài đều cùng một tác giả, vì cùng một mạch nguồn cảm hứng, cùng một nét giai điệu…

Có điều thời đó, theo ông Lân, là thời đầu của Ðệ Nhất Cộng Hòa, và những bản nhạc tình không được khuyến khích cho phổ biến trên các đài phát thanh! Bởi thế mà những sáng tác của NS PQ Lân thời đó, sau bài “Xuân ly hương” là rất đúng với “bài bản” theo như “trên” định hướng! Chỉ có khác với bên kia “bức màn tre” ở phía Bắc đất nước, là -nói gì thì gì- người nghệ sĩ trong Nam vẫn cảm thấy tự do thoải mái khi triển khai những đề tài không chỉ quanh quanh quẩn với bốn chữ “tình yêu đôi lứa”!

Ai có dịp nghe những bài như “Nhà em” (thơ Văn Quang ), “Xuân ly hương”, “Hương lúa miền Nam”, “Anh tôi” (nói về người lính Cộng Hòa), “Mong ngày anh về”, “Vui khúc tương phùng”, “Nắng thanh bình”… của PQ Lân thì dù khen dù chê gì cũng không thể có suy nghĩ là tác giả làm theo “đơn đặt hàng” của bất cứ một ai đó! Giai điệu của những bài như “Hương lúa miền Nam”, “Xuân ly hương”, “Mong ngày anh về”, theo người viết ở đây, đều là tâm tư tình cảm chung của cả trên một triệu dân di cư thời ấy từ Bắc vào Nam! Người viết ở đây là dân “Bắc Kỳ cũ”, theo bố mẹ vào Nam từ 1950, ấy thế mà thuở xưa – năm mới có mười bốn tuổi- khi nghe ba bài nêu trên còn thấy bồi hồi xúc động để đi tìm mua bài hát về mà đàn, thì nói gì đến cái đám cả triệu con “người-nhớn” kia?

Thế rồi đến thời điểm của cái cữ 1960 thì NS PQ Lân nhà ta tạm ít sáng tác vì ông đã qua làm việc bên Trung Tâm Ðiện Ảnh! (Phạm Duy cùng làm việc ở đấy trong thời gian này, tuy ông ta chỉ làm đâu có sáu tháng để thực hiện một phim gì đấy theo như ông Lân kể lại). Qua năm 65 thì người ta gửi ông đi tu nghiệp bên Ấn Ðộ về “ráp nối phim và ráp nhạc vào phim”! Sau khi tu nghiệp về, ông vẫn tiếp tục làm việc ở TTÐA (cho đến Tháng Tư năm 75) nhưng với tay nghề chuyên môn ông còn “chạy sô” để hợp tác với các trung tâm điện ảnh của các nhóm tư nhân bên ngoài! Chẳng hạn như làm phụ tá đạo diễn cho các ông Lê Dân, Lê Hoàng Hoa, Bùi Sơn Duẩn. Ông cũng có một ban nhạc tựa là ban “Nhạc Vàng” bên đài truyền hình, khoảng một tháng thì có một “show”! Nền tài chánh của ông vào thời đó cũng khá rủng rỉnh! Từng ấy việc công và tư cho nên mục sáng sáng tác của ông có phần thưa thớt trong suốt thời gian đó! Hình như ông còn bận lo làm ăn đến độ chuyện tình duyên riêng tư cũng không có thời giờ để lo liệu cho xong; mãi đến “Mùa Hè đỏ lửa” năm 72, có nhẽ vì thấy tình hình ngoài đời đã cực kỳ nóng bỏng khiến lòng mình cũng nóng lây cho nên ông mới chịu lấy vợ! Ấy vậy mà thời gian từ năm 60 đến những năm sau đấy vẫn lòi ra được những bài như: “Còn xanh kỷ niệm” (66), “Chỉ còn là kỷ niệm” (lời của Diên An, 67), “Tình yêu tuổi ngọc” (lời của Diên An, 66), “Mùa lá úa” (66-67), “Hãy quên nhau” (66-67), “Xa người yêu” (71).

Tưởng cùng nêu sự thể là theo tác giả thì phần lớn về kỹ thuật sáng tác, “niêm luật” này kia là ông ấy thọ giáo anh trai Phó Quốc Thăng của mình!

Chuyện trò với tác giả thì tôi hỏi: “Tất cả những bài về tình đó thì rõ ràng đều ra đời trước năm anh lấy vợ! Khi lấy nhau thì anh có thành thật khai báo hết lai lịch tung tích của bóng dáng cô nàng nào đấy phảng phất trong mấy bài hát đó hay không vậy?” Tác giả trả lời khẳng khái: “Có chứ! Khai báo đàng hoàng; và bà ấy xí xóa cho hết; nói rằng chỉ ‘tính sổ’ kể từ ngày lấy nhau mà thôi!” Tôi nói: “Thế là anh hên đấy!” Ông ấy thêm: “Nhưng từ đấy trở đi thì tôi không có lôi thôi gì với ai nữa hết!” Tôi nói: Dân Mỹ bên xứ này họ có câu ‘Don’t ask, don’t tell!’ Nãy giờ tôi không hỏi han gì anh về cái vụ đó, vậy thì tốt nhất là anh không nên đả động gì thêm đến cái vụ đó! Bởi nếu đem lời anh vừa khẳng định mà kể cho tất cả các bà trên thế gian này thì các bà sẽ nhất loạt cùng nhắc lại câu tục ngữ ‘Ma ăn cỗ…! ’ ’

Có điều là khi nhắc lại kỷ niệm đáng ghi nhớ trong đời thì ông không đề cập đến tình tiếc gì cả, mà chỉ nhắc đến một “biến cố” vào Tháng Tám năm 68 khi ông đứng ra tổ chức một cái “show” trên đài truyền hình. Ông kể là thời đó bất cứ một “show” nào trên đài truyền hình cũng phải thu trước rồi phát hình sau; riêng cái “show” đó thì làm “live”, gồm 9 bài hát cho chương trình “Ca nhạc theo yêu cầu của khán thính giả”. Trong số các ca sĩ tham dự hôm đó có Lệ Thu, Phương Hoài Tâm, Thanh Lan, Giao Linh, Phương Hồng Hạnh… và cái “show” thu “live” đó diễn biến hoàn hảo từ đầu đến đuôi!

Nói chuyện với một nhạc sĩ thì tôi cứ đinh ninh là ông ấy có kỷ niệm gì đặc biệt với một bài hát nào đấy, thế nhưng khi đề cập đến chuyện đáng ghi nhớ nhất thì ông lại nhắc chuyện đó! Có khi là nhắc đến những cái “đáng nhớ nhất” kiểu như thế là “an toàn” nhất cũng không biết chừng!

Nhưng rồi rốt cuộc thì từ đấy tôi cũng phải hỏi ông cái câu mà thiên hạ vẫn thường hỏi các nhạc sĩ: “Vậy chứ nếu để anh tự ý chọn lựa thì anh thích những bài nào của mình nhất?” Ông ấy liệt kê, không cần suy nghĩ nhiều: “Còn xanh kỷ niệm”, “Tình yêu tuổi ngọc”, và “Xuân ly hương”! Không thấy ông ấy nhắc đến bài “Hương lúa miền Nam” là bài tôi thích nhất cũng như -nếu tôi không nhầm- được nhiều người nghe quen tai nhất thuở đó! Mới hay là cái một tác giả người ta thích và cái mà thính giả người ta thích là ít có mấy khi trùng hợp!

Ông và vợ con kẹt lại ở Việt Nam sau năm 75. Bọn họ giữ ông lại để làm việc ở Trung Tâm Ðiện ảnh vì “nhu cầu kỹ thuật”! Có điều là “nhu” thì nhu, “cầu” thì cầu, năm 78 ông đem theo đứa con trai nhỏ đi vượt biên! Không xong, cả hai bố con đều bị bắt! Ðứa con trai còn nhỏ cho nên được thả ra sớm, còn bố thì bị giam ở Côn Ðảo “một năm, một tháng, một ngày”, theo như lời “cựu tù nhân can tội vượt biên” đó kể cho tôi nghe! Sau khi ông được thả ra thì bọn họ cũng lại chiếu cố – cũng lại vì “nhu cầu kỹ thuật”- cho ông trở về nhiệm sở cũ! Ðến năm 81, bệnh “vượt biên” cũ lại tái phát! Lần này ông đem cả vợ lẫn con gái vượt biên; (đứa con trai thế nào mà đã được bà em dâu của ông bảo lãnh cho đi chính thức từ trước đấy)! Lần này thì đi trót lọt! Qua đến đảo thì ông anh PQ Thăng bên Texas bảo lãnh cho cả em trai, em dâu, và đứa cháu gái. (Hai vợ chồng ông “Hương lúa miền Nam” có được vỏn vẹn một trai, một gái; nay đã thành gia thất)!

Chuyện trò với tác giả suốt buổi, tôi thấy giọng nói của ông vui vẻ, rổn rảng; biểu hiện một cuộc sống vui vẻ, hạnh phúc! Không thấy ông đề cập đến một sáng tác loại “mới nhất”! Các nhạc sĩ hay nhà thơ mà trong lòng người ta vui vẻ hớn hỏ, cuộc sống của người ta hạnh phúc, chả có tí buồn phiền gì trong lòng -mà cái buồn phiền quan trọng nhất đối với một con người hình như là thường có liên quan đến chuyện tình duyên- thì còn đâu chỗ cho thơ với nhạc, vốn là mảnh đất của cái gì đấy thường là buồn buồn, ủ ủ, dột dột?

N.S. Thanh Trang
Nam Cali, đầu Mùa Xuân 2009

nguồn: cothommagazine.com

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s