Ca khúc đầu tiên (Sâm Thương)

Sam Thuong

Trịnh Công Sơn và tác giả Sâm Thương

Thanh Thúy xin chân thành cảm tạ Tác Giả Sâm Thương đã gởi tặng Thanh Thúy bài viết “Ca khúc đầu tiên”, một món quà vô cùng quí giá.

Tác giả Sâm Thương là một nhà văn, nhà soạn kịch, nghiên cứu phê bình điện ảnh. Ông là một người bạn từ thời niên thiếu của Trịnh Công Sơn, và là một trong những người bạn gần gũi và gắn bó nhất với Trịnh Công Sơn cho đến phút  cuối cùng.

****************************

Năm 1958,  Trịnh Công Sơn sáng tác ca khúc Ứớt Mi được Nhà xuất bản An Phú ấn hành tại Sàigòn năm 1959. Thật ra, theo như lời Sơn kể lại thì trước đó Sơn cũng đã sáng tác một số bài như Sương ĐêmChơi Vơi…  “Rất nhiều bài hát đã được viết trước bài”  Ướt Mi” nhưng riêng bài Ướt Mi thì tồn tại như một số phận của nó  và của tôi”( 1 ), do đó có thể  coi Ướt Mi là tác phẩm đầu tay của Trịnh Công Sơn  chính thức được công bố.

Trong một tối, Trịnh Công Sơn đã cùng một vài người bạn đến  Mỹ Cảnh, một phòng trà nổi tiếng của Sàigòn thời ấy để uống rượu và nghe nhạc. Tình cờ Sơn được nghe tiếng hát của một  ca sĩ  chỉ mới 15 tuổi, người Huế : Thanh Thúy, người mà Giáo sư Nguyễn Văn Trung đã dành một chương trong trong tác phẩm Nhận Định IV  mang tên Ảo Ảnh Thanh Thúy  để viết về cô:

“ (…)  Thường một ca sĩ ra hát, bao giờ cũng cố gắng làm sao cho người khác để ý đến mình, không những chỉ bằng sự hiện diện trước mặt họ mà còn bằng những cử động, những cái nhìn, nụ cười chiếu thẳng vào khán giả mong làm hài lòng khán giả như mời gọi, quyến rũ. Đứng trước máy vi âm, ca sĩ chú ý đến khán giả mong làm hài lòng khán giả bằng sự phô trương tất cả con người của mình.

 Trái lại Thanh Thúy ra hát, dĩ nhiên cũng là hát cho khán giả, nhưng làm ra vẻ không chú ý đến khán giả , không tự giới thiệu, đi đến với khán giả bằng cử chỉ nụ cười , cái nhìn Thanh Thúy e lệ, kín đáo, bước ra rụt rè như con cò, tiến đến gần máy vi âm, mà không đưa mắt nhìn vào khán giả. Lúc hát không làm một cử động nào, hai tay luôn luôn nắm lấy cây sắt của máy vi âm, mắt nhìn xuống đất hoặc nhìn ngang, thỉnh thoảng mới nhìn lên lướt qua rất nhanh khán giả mà không cố ý nhìn một ai. Thanh Thúy không nhìn ai, để trở thành vật được nhìn của tất cả. Hình như đôi lúc Thanh Thúy lại nhắm mắt hay chỉ mở lim dim…

Thái độ của Thanh Thúy  là đi tới người khác không phải bằng cách cởi mở, đón tiếp, mời gọi với  những cái nhìn, nụ cười cử chỉ mà bằng cách khép mình lại, thu mình vào bên trong, không xét đến người khác đang nhìn mình. Thỉnh thoảng cô mỉm cười khi lời ý buồn cười, nhưng cũng như cười với mình thôi.

Do đó, ra trình diễn, mà lại như không muốn cho người xem thấy mình vì Thanh thúy che dấu mặt đến quá nửa bằng mái tóc bỏ xõa… Hát xong một khúc,đi vào trong ngay, không đứng lại bên máy, bên dàn nhạc để hát tiếp khúc sau.

(…) Đứng trước Thanh Thúy, nghe Thanh Thúy hát những bài buồn buồn bằng một giọng trầm, với những nét mặt xa vắng, khán giả như thấy bị lôi kéo về một dĩ vãng xa xôi nhưng cũng rất gần gũi quen thuộc, một dĩ vãng dệt một hình ảnh rung động, cảm nghĩ gắn liền với lịch sử đất nước, với thôn quê , đồng ruộng , với sông Hương , núi Ngự, tiêu biểu cho những gì là dân tộc, cá tính địa phương về mặt tiêu cực: một nỗi buồn man mác, cô tịch, trầm lặng, vô định…Thanh Thúy là hiện thân của nỗi buồn đó. Cho nên khi hát , hình như Thanh Thúy không chú ý phát âm rõ, và người nghe hình như cũng không đòi hỏi hiểu được  lời ca vì cái cốt yếu là truyền cảm được nỗi buồn, bằng một giọng buồn và thông cảm được điệu buồn, nỗi buồn không nội dung rõ rệt. Có lẽ những khán giả thích Thanh Thúy là thích vì vậy, không phải giải thích như một thân xác, nhưng như một người đàn bà , một thiếu nữ Việt, một cô gái Huế qua những cái rất “đàn bà”, ”rất Việt Nam” và rất “Huế” của Thanh Thúy (2) 

Giọng ca trầm buồn và phong cách trình diễn  của Thanh Thúy đã gây cho Sơn một ấn tượng đặc biệt. Ngay trong đêm nhạc đó,  Sơn đã viết một mảnh giấy nhỏ đề nghị Thanh Thúy hát bài Giọt Mưa Thu của Đặng Thế PhongThanh Thúy nhỏ nhẹ cám ơn, rồi cất tiếng hát. Khi hát do có tâm sự riêng, nghe đâu cha cô vừa mất  trước đó vài tháng và mẹ cô bị lao phổi đang trong trong tình trạng trầm trọng. Cô đã không kiềm chế được cảm xúc, cứ để cho tình cảm tràn đầy,  cô vừa hát vừa khóc.

Sau khi  quay về Huế, có lẽ vào một đêm mưa, cơn mưa  của Huế , Sơn đã nhớ lại những giòng nước mắt lăn dài trên má của cô ca sĩ trẻ với số phận bất hạnh, “ những giọt nước mắt ấy như một cơn mưa nhỏ trên tâm hồn mỏng manh của tôi  đã khiến tôi phải lùi xa hơn nữa về một cõi đời nào còn xa xôi hơn đã từng làm tôi nhỏ lệ. Phải có một nỗi tuyệt vọng nào đó khởi đầu  để tôi không ngừng dan díu  với những giọt nước mắt của đời làm của cải riêng tư. Eva ăn trái cấm và sự sống thành hình. Tôi e cũng đã từng nuốt những giọt nước mắt để biết tận tình nói về những giọt nước mắt kia (3) . 

Những giọt nước mắt đó đã trờ thành một ám ảnh, một thôi thúc  làm bùng lên ngọn lửa sáng tạo đang âm ĩ  cháy  trong Sơn. Và Sơn đã viết ra như không kiềm giữ được:

Buồn ơi trong đêm thâu 

Ôm ấp giùm ta nhé

Người em thương mưa ngâu

Hay khóc sầu nhân thế

Tình ta đêm về có ấm

từng cơn mưa em chưa (…)

                                Ướt Mi (4) 

Bài hát Ướt Mi ra đời trong một hoàn cảnh như thế, và nó đã được đón nhận nồng nhiệt của giới trẻ miền Nam vào những năm 1959-1960, đặc biệt khán giả Nhật Bản  cũng rất thích bản nhạc nầy, một phần do dàn nhạc giao hưởng của Nhật đã thu và trình diễn bài nhạc này. Với âm điệu đó, ngôn từ đó hình như anh đã nói thay họ những gì trong cái góc riêng tư , sâu kín nhất nhưng lại như có vẻ  giản dị, dễ cảm thông  mà họ không thể nói được.

Tiền bản quyền của ca khúc Ướt Mi mà Nhà xuất bản An Phú đã trả cho Sơn là 5.000 đồng (5) , một số tiền quá lớn. Chính  Sơn đã bất ngờ với số tiền mà mình nhận được.

Dạo ấy, trong đầu hoàn toàn chưa có một khái niệm nào về tiền tác quyền. Ở tuổi hai mươi, trong tâm trí đang còn phơi phới những ý đồ hiệp sĩ. Số tiền năm ngàn hồi ấy quá lớn đã được dùng một phần tặng người ca sĩ và phần còn lại chia đều cho các bạn cùng ở trọ. Mỗi tháng tiền ăn ở cho một học sinh, sinh viên chỉ có năm sáu trăm đồng.”

Nguồn cảm hứng đầu tiên ấy đã làm cơ sở cho một loạt những cảm xúc khác  thành hình. Như một khu rừng mùa thu yên tĩnh được một cơn gió thổi bùng lên đánh thức lớp lá vàng dậy, tâm hồn tôi đã bắt đầu biết xôn xao  theo những tín hiệu, dù nhỏ nhất của cuộc sống. Tôi không còn nhìn ngắm cuộc sống một cách lơ đãng như trước nữa mà càng lúc càng thấy mình bị cuốn  về phía những tình cảm phức tạp của con người. Những trái cây đầu mùa ấy còn vụng về, chưa có vóc dáng riêng, nhưng nó mang đến niềm thích thú để từ đó sẳn lòng làm một cuộc hành trình dài lâu đi vào cái bề sâu của âm thanh và ngôn ngữ.”  (6) 

Một năm sau, năm 1959 , một lần nữa, Sơn viết một bài khác , cũng để tặng người đã hát bài hát đầu tiên của mình. Bóng dáng  người nữ ca sĩ  nhỏ nhắn  đêm  đêm sau  xuất hát  hấp tấp bước vào  ngõ tối trên đường Cao Thắng trở về nhà với mẹ. Đó là ca khúc Thương Một Người  như để chia sẻ trên đôi vai cô ca  sĩ  trẻ sớm  gánh chịu nỗi nhọc nhằn.

 Thương ai về ngõ tối 

  Sương rơi ướt đôi môi

Thương ai buồn kiếp đời

lạnh lùng ánh sao rơi.

(..) 

Thương ai về xóm vắng 

Đêm nay thiếu ánh trăng

Đôi vai gầy ướt mềm 

người lạnh lắm hay không.

                                  Thương một người ( 7) 

Với Thanh Thúy, tình cảm mà Trịnh Công Sơn đã dành cho cô  không biết có phải là tình yêu hay nỗi niềm cảm thông trước số phận nghiệt ngã của người đồng điệu?  Hình như chính Sơn cũng không phân định được.

Sâm Thương

Sâm Thương

*****************************************************************************************

( 1 )Trịnh Công Sơn, Trịnh Công Sơn, Người hát rong qua nhiều thế hệ, Nhà xuất bản Trẻ, 2003, tr.16

( 2) Nguyễn Văn Trung, Nhận Định IV , Nam Sơn xuất bản, 1966, tr.148-150

( 3 ) Trịnh Công Sơn, Ướt Mi, Nhà Xuất bản An Phú,1959

( 4 ) Trịnh Công Sơn, Sđd, Nhà Xuất Bản Trẻ ,2003, tr.16

( 5 ) Theo thời giá năm 1956, một lượng vàng khoảng hơn 1.000 đồng .

( 6) Trịnh Công Sơn, Trái Đầu mùa, Bản thảo viết tay

(7) Trịnh Công Sơn, Thương một người, Nhà xuất bản An Phú, 1960

2 comments on “Ca khúc đầu tiên (Sâm Thương)

  1. Toi rat thich bai viet nay, hinh nhu cua mot nguoi ten la “Kazenka”, toi tinh co doc duoc. Xin goi tang den co Thanh Thuy, than tuong cua toi va muon trieu trai tim.

    Thương một người ướt mi…

    Ngày ấy ở trong một con hẻm nằm trên đường Cao Thắng, Sài Gòn. Hằng đêm, có một người mẹ bị lao phổi nặng, đứng tựa cửa nhà thầm thì bài “Giọt mưa thu” ngóng trông con đi làm về. Con gái bà dù mới vào tuổi trăng tròn nhưng tối tối đã phải đi hát ở các phòng trà để kiếm tiền trang trải cuộc sống và lo chữa trị bệnh cho mẹ. Một lần khi hát đến bài “Giọt mưa thu”, nhớ đến mẹ đang nằm bệnh ở nhà, cô gái đã khóc. Những giọt nước mắt ấy “như một cơn mưa nhỏ trên tâm hồn mỏng mảnh” của chàng nhạc sĩ trẻ, khiến anh hồi tưởng lại “một cõi đời xa xôi” từng khiến anh nhỏ lệ vì nỗi đau mất cha. Ca khúc “Ướt mi” ra đời năm 1958, như một lời thủ thỉ tâm tình, một sự sẻ chia nỗi niềm của chàng nhạc sĩ đa cảm với cô ca sĩ hiếu thảo.

    Mới từ Huế vào Sài Gòn, chàng nhạc sĩ cư ngụ trong một căn nhà trọ nằm cùng hẻm nhà hai mẹ con cô ca sĩ đồng hương. Được tận mắt chứng kiến gia cảnh của cô gái, được dõi nhìn đôi bờ vai mềm bé nhỏ âm thầm đi hát về hằng đêm, anh đã thương cô. Bài hát “Thương một người” được anh viết ra vào năm 1959 lại là một sự sẻ chia nữa của chàng nhạc sĩ dành cho cô ca sĩ.

    Không lâu sau đó, mẹ cô gái mất. Đó cũng là lúc cô ca sĩ có giọng hát “lơ lửng với khói sương, trầm trầm, mang nỗi buồn man mác, nghẹn ngào, nức nở” cùng với “dáng dấp mảnh mai, yểu điệu thục nữ, mái tóc dài buông lơi trên vai gầy trong tà áo dài màu trắng, lam nhạt…” ngày càng trở nên nổi tiếng và có chỗ đứng cao trên các sân khấu ca nhạc miền Nam. Còn chàng nhạc sĩ vô danh, anh mang theo tình cảm đẹp với cô ca sĩ ấy vào Đà Lạt để rồi ở đó anh gặp… một cô ca sĩ khác – một giọng ca đưa tên tuổi anh bay cao…

    Có lẽ các bạn cũng đã biết chàng nhạc sĩ trong câu chuyện trên là ai, vâng, không ai khác, đó chính là cố NS Trịnh Công Sơn. Còn nhân vật trong hai bài hát “Ướt mi” và “Thương một người” là Thanh Thúy, “nữ ca sĩ được ngợi ca nhiều nhất trong văn, trong thơ” miền Nam ngày đó. Thậm chí, Giáo sư – triết gia Nguyễn Văn Trung còn có hẳn một bài luận mang tên “Ảo ảnh Thanh Thúy”. Chính Thanh Thúy là người đầu tiên mang nhạc Trịnh đến với công chúng qua ca khúc “Ướt mi”, chứ không phải là Khánh Ly (người mà sau này Trịnh Công Sơn mới gặp ở Đà Lạt).

    Nếu như ở bài “Ướt mi”, chúng ta sẽ bắt gặp đâu đó dư âm não nề, nỉ non của bài “Giọt mưa thu” mà Đặng Thế Phong sáng tác năm 1942, thì ở “Thương một người”, Trịnh Công Sơn đã có những định hướng rõ rệt đầu tiên, mang tính đột phá cho một dòng nhạc mang tên của chính ông, không thể lẫn với ai khác và đưa ông trở thành một “Người du ca chính hiệu (http://www.trinh-cong-son.com/tothyen.html)”.

    Trong hai bài “Ướt mi” và “Thương một người”, thì mình có ấn tượng sâu sắc với “Thương một người” hơn. Bài ca ấy hàm chứa một bài thơ 5 chữ, một nhịp nhạc dập dìu, êm ái tựa bước chân của cô ca sĩ đi về con hẻm trong đêm. Ngày nay, bạn có thể bắt gặp đâu đó một vài bài ca nói về phận người, nhưng bạn sẽ không thể tìm thấy ở đâu mà phận người lại được mô tả đẹp đến thế, chân thực nhưng lại đậm chất thơ đến thế như trong nhạc Trịnh. Từ thân phận của một trung tá đầy quyền uy (Cho một người nằm xuống) cho đến một cô gái bán hoa thấp hèn (Đời gọi em biết bao lần , tất cả những mảnh đời đều hiển hiện rõ nét qua từng nốt nhạc, lời ca của Trịnh Công Sơn. Cứ như thể ông “nằm vùng” trong tâm hồn, trong cuộc đời họ vậy. Trong “Thương một người”, Trịnh Công Sơn đã diễn tả tình cảm của mình dành cho cõi đời buồn tủi của cô ca sĩ đẹp mong manh tựa làn khói, làn sương nhưng lại gánh trên vai một trách nhiệm nặng nề. Tình cảm “thương” ấy đã vượt qua sự thương hại, tiến gần đến tình yêu đơn phương, và xa hơn nữa là tiến tới tình cảm của một vị thần. Tất cả đều trôi qua nhè nhẹ, khe khẽ và rồi cuối cùng là sự nức nở:

    Thương ai về ngõ tối
    Sương rơi ướt đôi môi
    Thương ai buồn kiếp đời
    Lạnh lùng ánh sao rơi

    Thương ai về ngõ tối
    Bao nhiêu lá rơi rơi
    Thương ai cười không nói
    Ngập ngừng lá hôn vai

    Thương nụ cười
    Và mái tóc buông lơi
    Mùa thu úa trên môi
    Từng đêm qua ngõ tối
    Bàn chân âm thầm nói

    Lặng nghe gió đêm nay
    Ngại ai buốt đôi vai
    Bờ vai như giấy mới
    Sợ nghiêng hết tình tôi

    Thương ai về xóm vắng
    Đêm nay thiếu ánh trăng
    Đôi vai gầy ướt mềm
    Người lạnh lắm hay không

    Thương ai màu áo trắng
    Trông như ánh sao băng
    Thương ai cười trong nắng
    Ngại ngùng áng mây tan.

    Bài thơ đẹp quá! Đẹp đến lạnh người. Bài thơ này cùng với điệu nhạc đã nói lên tất cả và có lẽ không cần phải nói thêm gì nữa để phân tích vẻ đẹp của “Thương một người”. Chỉ biết rằng có một cô bạn nói với mình rằng, nếu có một anh nào đó tặng bạn ấy một bài thơ hay như thế thì bạn ấy sẽ yêu anh ấy ngay. Dù có thể cô bạn mình đã hơi cường điệu hóa nhưng quả thực, trên đời có mấy ai hiểu và cảm thông được với ta sâu sắc, cao đẹp như những gì mà Trịnh Công Sơn dành cho Thanh Thúy trong “Thương một người”.

    Với những bạn gái cô đơn, mình thành thực khuyên các bạn đừng nghe bài hát này vào buổi đêm, bởi vì các bạn sẽ khóc đấy. Đôi vai gầy ướt mềm, người lạnh lắm hay không…

    Liked by 1 person

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s